Meer over Weerbaarheid

Hoe een goede cursus weerbaarheid eruitziet wordt bepaald door 3 aspecten. Ten eerste zijn er de specifieke kenmerken van de doelgroep. Het gaat dan om bijvoorbeeld sekse, leeftijd, motorische vaardigheden, aanwezigheid van trauma’s enzovoorts.

Ten tweede moeten de doelen van de cursus bepaald worden, wat zijn de weerbaarheidsthema’s? Moeten de cursisten weerbaarder worden in situaties van huiselijk geweld, racisme, pesten, of willen ze zich gewoon veiliger voelen op straat?

Ten derde zijn de kenmerken en vaardigheden van de trainer van belang. Sommige trainers zetten bijvoorbeeld graag op yoga, of mindfulness gebaseerde werkvormen in, anderen werken liever met technieken uit de martial arts. Bij Pons Academie leren we onze studenten hoe zij zelf een goede, bij hen passende, cursus kunnen ontwikkelen. Je kunt immers een cursus van een ander nooit zo goed geven als een door jouwzelf ontwikkelde cursus! Je brengt jezelf mee naar de lessen!

In weerbaarheidstrainingen ondersteunt de trainer de cursist in het weerbaarder worden en het passend kunnen reageren op grensoverschrijdend gedrag. Wanneer je googelt op ‘wat is weerbaarheid?’ vind je veelal een onderscheid tussen mentale, fysieke en soms ook verbale en sociale weerbaarheid. Volgens ons is dit onderscheid niet zo precies te maken en beïnvloeden die verschillende aspecten elkaar. Sterker nog: wij geloven dat een goede weerbaarheidstraining, of een goed begeleidingstraject, alle aspecten in zich moet hebben. Je kunt ze dus niet los van elkaar kan zien, al helpt het onderscheid wel om beter te beschrijven wat weerbaarheid nu eigenlijk is.

Trainingen agressiehantering richten zich meestal op professionals. Dit zijn over het algemeen communicatietrainingen, vaak met speciale aandacht voor fysieke aspecten zoals spanning en non-verbale communicatie. Dikwijls is er ook aandacht voor preventief beleid en voor nazorg. Er zijn ook trainingen fysieke controle en beheersing die gericht zijn op het in teamverband fysiek ingrijpen op een professionele manier: deze trainingen worden ook wel onder de noemer gevaarsbeheersing gegeven.

Tranen bij deelnemers zijn niet altijd te voorkomen, zo laten mensen soms een traantje als ze het plankje hebben doorgeslagen. Een echte huilbui wil je liefst voorkomen: niet in de laatste plaats voor deze cursist. Vanzelfsprekend gaat je aandacht eerst uit naar de huilende cursist: je biedt deze troost en een luisterend oor en pas als de cursist gekalmeerd is ga je verder met je les. Eventueel biedt je aan om na de les verder praten.

Wanneer zoiets gebeurt verdwijnt natuurlijk de flow uit je les en dat wil je niet en het kan een gevoel van onveiligheid geven bij de overige cursisten. Het is daarom goed om na die les na te gaan of er iets is misgegaan in de opbouw van je les. Weerbaarheid is ervarend leren: het draait echter om beleving, niet om herbeleving! Misschien had je meer aandacht aan de opbouw moeten besteden, bijvoorbeeld door meer inleidende werkvormen in te passen. Volg de methodische uitgangspunten zoals beschreven in het Handboek Weerbaarheid.  Het kan natuurlijk ook zijn dat een weerbaarheidscursus voor een cursist niet geschikt is. Verwijs iemand dan door: een weerbaarheidstrainer is geen psychotherapeut! Daarom is het belangrijk dat jij als een trainer een goed overzicht hebt van de geestelijke hulpverlening in jouw regio.

Het is wenselijk dat als cursisten een plankje willen doorslaan zij met een door henzelf gebroken plankje naar huis gaan. Weerbaarheid gaat over eigenwaarde en eigen kracht, dus een succesbeleving is hier van belang. Als het iemand niet lukt om een plankje door te slaan is ergens er iets misgegaan en dat is nergens voor nodig: iedereen kan een 2 cm dik plankje van vurenhout doorslaan!

Controleer voor je de deelnemers het plankje aanbiedt of zij voldoende kracht en goede motorische vaardigheden hebben. Dat doe je door iedereen op een stootkussen te laten slaan en te kijken of raakvlak, mikpunt en techniek goed zijn. Als je hebt vastgesteld dat iedereen voldoende vaardigheid en techniek heeft kun je het plankje aanbieden. Mocht iemand dat plankje per se niet willen doorslaan dring dan niet aan!

Laat je deelnemers, in verband met mogelijke blessures, maximaal 2 pogingen wagen. Als het dan nog niet is gelukt laat de betreffende deelnemer het dan met de voet doortrappen. Paragraaf 11.5 in ons Handboek Weerbaarheid (tweede druk) beschrijft hoe je de werkvorm met het plankje het beste kunt voorbereiden en uitvoeren.

Het is voor sommige cursisten heel erg moeilijk om oogcontact te maken, of om uit hun buik te ademen. Wat je dan vooral niet moet doen is hier extra aandacht aan schenken. Je zult zien dat de deelnemer daar onzeker van wordt. Vaak lukt het wel als je de werkvormen rustig opbouwt. Bijvoorbeeld door de groep eerst met zijn allen te laten gillen en daarna pas het schreeuwen te oefenen. Of door, wanneer cursisten hun gezicht niet in de plooi kunnen houden bij het stellen van een grens, een nee-cirkel te doen waarbij de deelnemers op allerlei manieren ‘nee’ mogen zeggen: lachend, boos, verdrietig enzovoorts. Wees dus zorgvuldig in de opbouw van de werkvormen. Vergeet niet elke werkvorm positief af te ronden, met de juiste weerbaarheidsvaardigheid.

Je kunt op verschillende manieren zorgen voor emotionele en fysieke veiligheid: door het creëren van een positieve sfeer in je lessen, door een zorgvuldige opbouw van de cursus en de lessen en tot slot door de verantwoorde keuze van de werkvormen.

Zorg voor een positieve sfeer: deel veel complimenten uit en zorg ervoor dat de sfeer losjes blijft. Sluit je lessen en alle werkvormen positief krachtig af!

Het is belangrijk om met een duidelijke structuur te werken. Een heldere structuur komt tot uitdrukking in een herkenbare start, een goede afsluiting, werkvormen die verschillende keren terugkomen en in het feit dat je kiest voor slechts een beperkt aantal organisatievormen (kring, tweetallen, estafette enzovoorts).

Kies in je les ook voor werkvormen waarin niets steeds dezelfde cursist in ‘de beste’ is; probeer ervoor te zorgen dat elke cursist een keer beter is dan anderen. Zorg ervoor dar de werkvormen goed op elkaar aansluiten waardoor deelnemers stapsgewijs en ongemerkt leren.

Meestal heeft dat te maken met de voorbereiding, of met de structuur van het rollenspel. We hebben hier 2 tips voor:

• Oefen alle losse elementen die nodig zijn om het rollenspel goed uit te voeren vlak voor het rollenspel nog een keer. Zo kun een nee-cirkel doen, waarbij je stevig staan, een lage ademhaling, oogcontact en dergelijke nog een keer oefent.
• Zorg voor een duidelijke structuur, zodat het geen ‘toneelstukjes’ worden. Bijvoorbeeld door het inzetten van een binnen- en een buitenkring, of door het rollenspel plenair uit te spelen.

Meer tips over de opbouw naar een rollenspel vind je in paragraaf 12.6 van het Handboek Weerbaarheid  

Wij hebben geen hekel aan de stop-hand: we vinden alleen dat deze vaak verkeerd wordt uitgevoerd. Regelmatig zien wij een stophand met een gestrekte arm en de handpalm bijna in het gezicht, in plaats van een gebogen arm ter hoogte van de maag met de handpalmen naar beneden. Met een gestrekte arm nodig je een cursist niet uit om rust uit te stralen, met de adem laag, stevig te staan, oogcontact te maken en rustig maar duidelijk ‘stop’ of ‘nee’ te zeggen. Integendeel, een stop-hand in een gezicht werkt escalerend en leidt af van het doel. Waarom zou je het ingewikkelder maken dan nodig?

In de lessen focussen we op het opdoen van positieve ervaringen: met verkeerde technieken, of reacties krijgen je cursisten die niet. Daarnaast wil je natuurlijk dat een cursist met een goede houding en goede technieken oefenen en niet de verkeerde vaardigheden aanleert, Natuurlijk zijn er een enkele uitzonderingen, met name wanneer je je cursisten in tweetallen laat oefenen. Zorg er dan voor dat je diegene die het “verkeerde” gedrag oefent ook laat ervaren hoe het ”juiste” gedrag werkt. Een belangrijke uitzondering is het uitvergroten van het “verkeerde” gedrag om de tegenstelling met het “goede” gedrag uit te vergroten, zoals hierboven uitgelegd bij de vraag: Wat kan ik doen als het sommige cursisten niet lukt….

Oorspronkelijk werd in weerbaarheid onder ‘seksespecifiek werken’ verstaan dat een vrouwengroep les krijgt van een vrouw en een mannengroep van een man. Daar is iets voor te zeggen: je bent als weerbaarheidstrainer ook een rolmodel en het is gemakkelijker om je te identificeren met iemand die op je lijkt dan met iemand die niet op je lijkt.

Tegenwoordig zijn we hier echter niet meer zo dogmatisch in. Voor ons is seksespecifiek lesgeven dat je je goed beseft welk effect jij hebt op de groep. Het is niet onmogelijk dat een man aan een vrouwengroep lesgeeft, of een vrouw aan een mannengroep, mits de betreffende docent in staat is de verschillen te overbruggen en beseft welke invloed dit heeft. Dat geldt overigens ook voor andere zaken, zoals bijvoorbeeld etnische afkomst.

Daarnaast betekent seksespecifiek werken ook dat er vrouwen/meisjes- en mannen/jongensgroepen bestaan. Als de deelnemers van een cursus te veel van elkaar verschillen, of zich niet veilig voelen, is je cursus minder effectief. Daarom worden cursussen weerbaarheid ook tegenwoordig nog meestal seksespecifiek gegeven. In cursussen waarin zowel mannen als vrouwen deelnemen gaat het vaak om bestaande groepen, waarin sprake is van een negatieve groepsdynamiek. Weerbaarheid wordt dan ingezet om de groepsdynamiek te verbeteren.

De stop-oefening is één van de ingewikkeldste werkvormen in de weerbaarheid. Als die niet goed wordt opgebouwd zullen je deelnemers geen leerervaring hebben. Zorg dat je dus vooraf goed duidelijk hebt met welk doel je deze werkvorm inzet: wil je dat de stop-zeggers ervaren wat het niet-pluis gevoel is, wil je het inschatten van een veilige afstand oefenen, of wil je dat de deelnemers ervaren hoe het is als iemand op een assertieve manier ‘stop!’ zegt? Hou bij deze werkvorm de regie goed in handen, laat de deelnemers bijvoorbeeld pas starten als jij dat aangeeft en niet eerder!

Het kan ook zijn dat een deelnemer de eigen grens echt niet ervaart. Dan zou het mogelijk een signaal kunnen zijn van slachtofferschap van (ernstig) grensoverschrijdend geweld en is het de vraag of deze deelnemer wel thuishoort in een weerbaarheidscursus.

Het ervaren van de eigen grens - zoals je dat bij de stop-oefening, maar ook bij werkvormen rondom het ja, nee en twijfelgevoel oefent - is noodzakelijk voordat je verder kunt. Als een cursist de eigen grens niet herkent, kun deze hem ook niet stellen!  

Meer informatie: paragraaf 10.2 van het Handboek Weerbaarheid (tweede druk), daar vind je ook andere werkvormen voor het herkennen van je grens.