Vijf pijlers voor het begeleiden van ondermijnende jeugd
Waarom professionals het verschil kunnen maken - en hoe.
In buurten, scholen en organisaties zien we steeds vaker jongeren die gedrag vertonen dat gezag ondermijnt, samenwerking frustreert of onrust veroorzaakt. Dit zogeheten ondermijnend gedrag is niet hetzelfde als criminaliteit, maar kan er wél naartoe leiden. De Pons Academie ontwikkelde een heldere visie op hoe professionals jongeren met dit gedrag effectief kunnen begeleiden: een visie die we samenvatten in vijf krachtige pijlers.
In deze blog lees je wat ondermijnend gedrag precies is, waarom sommige aanpakken níet werken en hoe jij als professional wél impact kunt maken.
Wat is ondermijnend gedrag?
Ondermijnend gedrag is “gedrag dat het gezag ondermijnt”. Denk bijvoorbeeld aan het belachelijk maken van regels, roddelen over een autoriteitsfiguur, passief-agressief gedrag, het achterhouden van informatie en intimidatie of druk uitoefenen.
Dit gedrag is niet altijd crimineel, een cynische medewerker die de directie belachelijk maakt is dat ook niet, maar het verzwakt wel de basis van een veilige en functionerende omgeving.
Bij jongeren kan ondermijnend gedrag samengaan met externaliserend gedrag: agressie, impulsiviteit of vandalisme. Soms blijft het bij experimenteren, soms groeit het uit tot structureel of zelfs crimineel gedrag. De context, de groep en de thuissituatie spelen daarbij een grote rol.
Wat werkt níet?
Er zijn veel interventies ontwikkeld die zijn opgezet om jongeren met ondermijnend gedrag op het juiste pad te houden of te krijgen. Veel van die interventies klinken aantrekkelijk, maar blijken ineffectief of zelfs schadelijk. Denk aan bijvoorbeeld programma’s waarin ex-gedetineerden presentaties op scholen geven, de zogenaamde ‘scared straight-programma’s. Deze werken niet omdat jongeren zich niet herkennen in de wereld van gevangenen en zich niet identificeren met gedetineerden. Hierdoor blijft het een ver-van-mijn-bed show en is er geen afschrikwekkend effect. Ook bootcamps met veel discipline en programma’s met een harde groepsdruk zoals het vroegere Glen Mills zijn niet effectief. Discipline lost immers geen onderliggende problemen op. En van de programma’s zoals die van Glen Mills is tegenwoordig bekend dat ze tot hogere recidive leiden in plaats van tot duurzame gedragsverandering.
Deze aanpakken missen aandacht voor oorzaken, beschermende factoren en de leefwereld van jongeren.
Wat werkt wel? De vijf pijlers
De Pons Academie benoemt vijf pijlers die wél effectief zijn in het begeleiden van jongeren met ondermijnend gedrag. Ze zijn toepasbaar in onderwijs, jongerenwerk, jeugdzorg, reclassering en het sociaal domein.
1. Wees present en betrouwbaar
Een sterke relatie is een beschermende factor tegen criminaliteit. Jongeren hebben baat bij professionals die aansluiten bij hun leefwereld, doen wat ze zeggen en zeggen wat ze doen (betrouwbaar en voorspelbaar), oprechte interesse tonen en hun tempo en aanpak afstemmen op de jongere.
Een goede relatie met een betrouwbare persoon kan voorkomen dat een jongere in de criminaliteit terechtkomt. De presentiebenadering van Andries Baart biedt hiervoor waardevolle handvatten.
2. Stel duidelijke kaders en grenzen
Grenzen en kaders geven veiligheid. Er zijn wel een paar belangrijke (en logische) voorwaarden aan de grenzen. Ze moeten onvermijdelijk zijn, onmiddellijk volgen op het gedrag, de straf moet in verhouding staan tot het gedrag en het moet begrijpelijk zijn voor de jongere.
In het onderwijs en sociaal werk is dit vaak beter uitvoerbaar dan in het strafrecht, waar sancties laat of inconsistent worden opgelegd.
3. Werk cultuursensitief
Om goed aan te sluiten bij de jongere en een goede relatie met hem op te bouwen is het belangrijk om cultuursensitief te werken. Het gaat dan om sensitiviteit voor ‘andere’ culturen dan de Nederlandse en om sensitiviteit voor de straatcultuur waar sommige jongeren in belanden.
Er is geen bewijs dat in jongeren uit bepaalde culturen meer ondermijnend gedrag vertonen dan andere jongeren. Wel is het zo dat jongeren met een niet-Westerse achtergrond vaker in achterstandssituaties terechtkomen en anders worden bejegend. Ook de straatcultuur kan bij sommige jongeren een rol spelen. Straatcultuur ontstaat door een mix van invloeden, gekenmerkt door wantrouwen tegenover autoriteit, een focus op status en veel groepsdruk.
Cultuursensitief werken betekent dat je je als professional bewust bent van de culturele achtergronden van zowel jezelf als van de ander, dat je zonder oordeel communiceert en dat je je gedrag en communicatie afstemt op de ander. Overigens is dit niet eenvoudig, het vraagt zowel kennis als zelfreflectie.
4. Werk aan de vergroting van eigenwaarde
Veel jongeren met ondermijnend gedrag hebben een lage eigenwaarde, ontstaan door faalervaringen, schooluitval, weinig positieve rolmodellen en soms ook een licht verstandelijke beperking. Lage eigenwaarde maakt jongeren minder geneigd om nieuw gedrag te proberen. Succeservaringen, positieve bejegening en vertrouwen zijn daarom essentieel. Mensen met een hoge eigenwaarde staan meer open om nieuw gedrag ‘gewoon’ te proberen.
Over het belang van eigenwaarde vind je hier een blog en hier een e-book.
5. Betrek de omgeving
Ondermijnend gedrag ontstaat zelden in isolatie. Risicofactoren liggen vaak in de thuissituatie waarin sprake kan zijn van armoede, huiselijk geweld, een onveilige hechting, beperkte opvoedvaardigheden en (andere) intergenerationele patronen.
Effectieve interventies betrekken bijna altijd ouders, gezin of netwerk. Professionals moeten dus kijken: Wie hoort hierbij? Wie kan bijdragen aan verandering?
Waarom deze pijlers werken
De kracht van deze vijf pijlers zit in hun samenhang:
- Relatie + grenzen = veiligheid
- Cultuursensitiviteit + presentie = verbinding
- Eigenwaarde + omgeving = duurzame verandering
Ze sluiten aan bij wat we weten uit psychologie, criminologie en pedagogiek: jongeren veranderen niet door angst of straf, maar door relatie, structuur en perspectief.
Wil je hier meer over leren?
De Pons Academie biedt de opleiding Ondermijnende Jeugd begeleiden – Voor jeugd van de toekomst, waarin professionals leren hoe zij deze vijf pijlers kunnen toepassen in hun eigen praktijk.
Wil je reageren of meer informatie?
info@ponsacademie.nl